آینده‌پژوهی از منظر آموزه‌های دینی

نوع مقاله: علمی-تخصصی

10.22080/qhs.2014.1514

چکیده

آن چه در این نوشتار به آن پاسخ داده شد، این است که؛ آیا در آموزه­های دینی می­توان مباحث آینده­پژوهی و آینده­اندیشی را جستجو کرد؟ و اگر در گستره­ی آموزه­های دینی، ظرفیت­های   آینده­پژوهی­ یافت می­شود آیات و روایات با آن چگونه مواجه شده است و پیش فرض­های آن چیست؟ تکنیک­های مورد تأکید اسلام چه مواردی است؟ با مطالعه، تحلیل و بررسی آیات، روایات و کتب مربوط این نتیجه حاصل شد که اسلام، در ترسیم وضع مطلوب در آینده، همیشه از وضع موجود بهره جسته است و در آموزه­های دینی، برای رسیدن به وضع مطلوب، توجّه به همه­ی شرایط ضروری به نظر می­رسد. پیش­فرض­هایی چون عدم قطعیت آینده، نقش اراده در تکوین آینده­ی بشر، جایگاه امید در فرهنگ اسلامی، ... ؛ به همراه تکنیک­هایی چون سیره­ی معصومین، رؤیاهای صادقه و ... به عنوان مهمترین منابع آینده­پژوهی توصیه شده­اند.

کلیدواژه‌ها


فصلنامه قرآن و علوم بشری

علمی- تخصصی

سال سوم، شماره‌ی2، پاییز1393

 

آینده­پژوهی از منظر آموزه­های دینی

مرتضی علویان[1]

حبیب الله حلیمی جلودار[2]

تاریخ دریافت: 25/9/1392                         تاریخ پذیرش: 26/4/1393

 

1. چکیده

آن چه در این نوشتار به آن پاسخ داده شد، این است که؛ آیا در آموزه­های دینی می­توان مباحث آینده­پژوهی و آینده­اندیشی را جستجو کرد؟ و اگر در گستره­ی آموزه­های دینی، ظرفیت­های   آینده­پژوهی­ یافت می­شود آیات و روایات با آن چگونه مواجه شده است و پیش فرض­های آن چیست؟ تکنیک­های مورد تأکید اسلام چه مواردی است؟ با مطالعه، تحلیل و بررسی آیات، روایات و کتب مربوط این نتیجه حاصل شد که اسلام، در ترسیم وضع مطلوب در آینده، همیشه از وضع موجود بهره جسته است و در آموزه­های دینی، برای رسیدن به وضع مطلوب، توجّه به همه­ی شرایط ضروری به نظر می­رسد. پیش­فرض­هایی چون عدم قطعیت آینده، نقش اراده در تکوین آینده­ی بشر، جایگاه امید در فرهنگ اسلامی، ... ؛ به همراه تکنیک­هایی چون سیره­ی معصومین، رؤیاهای صادقه و ... به عنوان مهمترین منابع آینده­پژوهی توصیه شده­اند.

کلید واژه: اسلام، آینده­پژوهی، آینده­اندیشی، پیش فرض­های آینده­پژوهی دینی، تکنیک­های آینده­پژوهی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. مقدمه

1-2. گستره و ظرفیت­ آموزه های دینی

شریعت اسلام با ظرفیت­هایی که در درون آن نهاده شده است دو مشخصه­ی اصلی را داراست: 1- خاتمیت، 2- جاودانگی. شریعتی که مدّعی داشتن این دو خصوصیت است، می­بایست آیین جامع و کاملی باشد در غیر این صورت، آیین ناقص پتانسیل خاتمیّت و سرمدیّت را نخواهد داشت. قران کریم و پیامبر اسلام (صَلَّی­اللهُ­عَلَیهِ­وَآلِهِ­وَسَلّم)  به این لازمه، توجه و اهتمام داشته­اند و در توصیف اسلام به خاتمیت و جاودانگی؛ آن را آیین کامل و جامع نیز می‌خواندند‌. (قدردان قراملکی، 1387، ص597)

این جامعیت و کاملیت در متون دینی نیز آمده است:

«وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‏ءٍ » (نحل/89)

و ما بر تو کتاب را فرو فرستادیم تا حقیقت هر چیز روشن گردد.

«ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‏ءٍ » (انعام، آیه 37)

ما در کتاب (آفرینش ) ، از بیان هیچ چیز فرو گذار نکردیم.

در یک روایت، پیامبر (صَلَّ­اللهُ عَلَیهِ­وَآلِهِ­وَسَلَّمَ) بر اعطای کلمات جامع از سوی خداوند تاکید می­کند:

«أُعْطِیتُ‏ جَوَامِعَ‏ الْکَلِم‏» (مجلسی، 1403ق، ج8، ص38؛ ابن بابویه قمی، 1413ق، ج‏1، ص241)

حضرت علی و امام صادق (عَلَیهِما­لسَّلام) پیرامون جامعیت قرآن بر علوم گذشته و آینده معتقدند:

«أَََلاإِنَّ فِیهِ عِلْمَ مَا مَضَى‏ وَ عِلْمَ‏ مَا یَأْتِی إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَة وَ فِیهِ خَبَرُ السَّمَاءِ وَ خَبَرُ الْأَرْضِ وَ خَبَرُ الْجَنَّةِ وَ خَبَرُ النَّارِ وَ خَبَرُ مَا کَانَ وَ خَبَرُ مَا هُوَ کَائِنٌ أَعْلَمُ ذَلِکَ کَمَا أَنْظُرُ إِلَى کَفِّی إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِیهِ تِبْیَانُ کُلِّ شَیْ‏ءٍ.» (کلینی، 1365، ج1، ص61)     

آگاه باش که در قران علم گذشته و آینده تا قیامت هست. در آن خبرهای آسمان، زمین، بهشت، آتش و خبر هر آنچه رخ خواهد داد وجود دارد. من این را می­دانم چنان که به کف دستم نظر می­کنم. همانا خداوند در قران می­فرماید: «تبیان کل شی».

با مراجعه به متون دینی جامعیت اسلام کاملا" مشهود است، حوزه­های سیاست، اقتصاد، فرهنگ، اجتماع و... از مواردی است که ورود اسلام را در این عرصه­ها می­توان مشاهده کرد. آگاهی از مجموعه اطّلاعات و معارف پیرامون اسلام به ویژه جامعیت آن در همه حوزه­های نیاز انسان، زمینه­های هم زیستی بیشتری را فراهم خواهد آورد.

اختصاص حاکمیت به خداوند، تعیین منشور حکومت، تعیین رهبری سیاسی و اجتماعی، تشکیل حکومت دینی توسط پیامبر (صَلَّ­اللهُ عَلَیهِ­وَآلِهِ­وَسَلَّمَ)، تعیین جانشین رهبری، تشریح احکام جزایی و قضایی، تشریح اصول و نظام اقتصادی حکومت، فلسفه­ی بعثت، اصول ساسیت داخلی اسلام و سیاست خارجی اسلام از ویژگی­های نظام سیاسی اسلام است که در آیات و روایا ت فراوان به هر یک از آن­ها اشاره شده است که همه این موارد نشان از نگاه اسلام به موضوعات مختلف در افق دور دست و چشم انداز روشنی از آینده دارد.   

 

2-2. مفهوم آینده پژوهی

آینده‌پژوهی واژه­ی عامی است که وجه اشتراک بسیاری از شناخت‌های علمی را در درون خود جای می‌دهد. آینده‌پژوهی در کنار واژه‌های دیگر مانند آینده‌نگاری[3]، پیش‌نگری[4]، آینده‌شناسی[5] به کار برده شده است. اگرچه در برخی متون مترادف هم به کار برده شده‌اند ولی دارای تفاوت‌هایی نیز می‌باشند.

آینده‌پژوهی معادل لغت «Futures study» است. کلمه جمع «Futures» به این دلیل استفاده شده است که با بهره‌گیری از طیف وسیعی از روش‌ها به جای تصّور «فقط یک آینده» به گمانه‌زنی‌های سیستماتیک و خردورزانه، در مورد نه فقط «یک آینده» بلکه «چندین آینده متصّور» مبادرت می‌ورزد. (دانشنامه آزاد ویکی‌پدیا، 10/1/2012م)

در پاسخ به چیستی آینده‌پژوهی، از سوی محققین برجسته­ی این حوزه تعاریفی ارائه شده است، یکی از این پاسخ‌ها از سوی پروفسور هنری دیوید[6] تعلق دارد که در سال 1970 ارائه شد و آینده‌پژوهی را این گونه تعریف نمود:

«یک فرم و شکل فکری که در آن جامعه، آینده‌های محتمل و ممکن خود را در نظر می‌گیرد». (دیوید، 1390، 9)

یک بیان مفصل­تر توسط الوانورا ماسینی و کنات سامست[7] در 1975 م. ارائه شد، که عبارت است از:

«آینده‌پژوهی... حوزه­ی فعالیت فکری و سیاسی مرتبط با تمام بخش‌های زندگی روان شناختی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی به هدف کشف و اشراف یافتن بر گستره‌های زنجیره‌های پیچیده‌ی علت‌ها، با بهره‌برداری از ابزار مفاهیم‌سازی، تفکرات نظام‌مند، آزمایش‌ها، برآوردها و تفکر خلاق است. در نتیجه آینده‌پژوهی یک پایه و اساس طبیعی برای فعالیت‌های- فروملی، ملی و بین‌المللی- بین‌رشته‌ای و فرا رشته‌ای به منظور تبدیل شدن به بستر جدیدی برای پایه و اساس تصمیم‌گیری سیاسی است». (دیوید، 1390، 9)

روی آمارا[8] در 1981 در سنت غالب تجربی آمریکایی، آینده‌پژوهی را این‌گونه تعریف کرد: «بررسی و اکتشافات آینده‌های ممکن، محتمل و مرجّح». (همان، 10) علاقه انسان برای دانستن از آینده موجب گردیده که آن را به سال‌های بسیار دور برده تا جایی که ریشه‌ی بسیاری از آداب و رسوم بشری را می‌توان در مواردی مانند طالع‌بینی، پیش گویی‌ و غیب‌گویی‌ها جستجو کرد.

 

3. اسلام و آینده پژوهی

جمله­ی کوتاه و دوراندیشانه­ی امیر بیان علی (عَلَیهِ­السَّلام) که می­فرماید: «اَلحَزمُ صِناعَهٌ و بِضاعَهٌ» (تمیمی­آمُدی، ج1، 12) دوراندیشی صنعت و سرمایه است، اگر دوراندیشی را تا به امروز یک صفت پسندیده برای مومنین به شمار می‌آورد، امروزه در زمرۀ صنعت قرار می‌گیرد و از اهمیت فراوانی بر خوردار می­گردد.

برای دسترسی به صنعت دوراندیشی همچون همه­ی صنایع، نیازمند به طراحی و مهندسی است، بی‌گمان هسته­ی اصلی دوراندیشی در «آینده پژوهی» نهفته است. اگر از نگاه متون اصلی و رهبران یک دین الهی دوراندیشی یک صنعت به شمار می‌رود در آموزه‌های آن مفاهیم مرتبط همانند؛ ضرورت و اهمیت تفکر آینده‌نگرانه، آماده‌سازی برای آینده، بیداری و هوشیاری در برابر زمان، پیش‌فرض‌های آینده‌اندیشی، دوراندیشی، پیامداندیشی و تدبیرسازی، تکنیک‌ها و روش‌های شناخت آینده و ... نیز وجود خواهد داشت.

اهمیت توجه به آینده و ضرورت آن در زندگی انسان‌ها، در آیات و روایات فراوانی بیان گردیده است که در ذیل به نمونه‌های از آن اشاره می‌شود.

 

1-3. آیات:

«سَنُریهم آیاتِنا وَ فی أَنفُسِهِم حَتّی یَتَبَیَّنَ لَهُم أَنَّهُ اَلحَق