بازخوانی آیات «بحر» و «یمّ» در قرآن کریم بارویکرد تاریخی ـ جغرافیایی

واژگان جغرافیایی در قرآن کریم افزون بر معنای لغوی، در بسیاری از موارد حامل دلالت‌های تاریخی و مکانی‌اند و می‌توانند در فهم دقیق‌تر بستر روایی آیات نقش مهمی ایفا کنند. ازجملۀ این مفاهیم، دو واژۀ «بحر» و «یمّ» است که با بسامد ۴۱ و ۷ بار در سیاق‌های تاریخی، طبیعی و بلاغی به کار رفته‌اند. با وجود این گستردگی، در مطالعات قرآنی غالباً به معنای کلی «دریا» بسنده شده و دلالت‌های تاریخی و جغرافیایی آن­ها کم­تر به‌صورت نظام‌مند بررسی شده است. مسألۀ اصلی این پژوهش آن است که کاربردهای «بحر» و «یمّ» در قرآن کریم چه دلالت‌های تاریخی و جغرافیایی دارند و با چه حوزه‌های مکانی در جهان باستان پیوند می‌یابند. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکردی تاریخی ـ جغرافیایی، با تکیه بر تحلیل بسامدی و سیاقی آیات و بهره‌گیری از منابع تفسیری و مطالعات تاریخی، به بررسی این دو واژه پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از کاربردهای «بحر» و «یمّ» در چارچوب روایت‌های مرتبط با حضرت موسی(ع)، بنی‌اسرائیل و سرزمین‌های پیرامون مدین و طور قرار می‌گیرد. تطبیق ویژگی‌های مکرر این آیات ــ ازجمله پدیدۀ «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ» (تلاقی آب شیرین و شور)، اشاره به صید «لَحمٍ طَرِیّ» و استخراج «حِلْیَةٍ»، زیست‌بوم میوه‌هایی چون انگور و زیتون و ریشۀ سریانی واژۀ «یمّ» ــ همگی با جغرافیای خلیج عقبه و نواحی شمالی حجاز انطباقی نظام‌مند دارد. تحلیل عباراتی چون «الْجَوارِ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلَامِ» نیز در پرتو پدیده‌های طبیعی همان منطقه، خوانشی هماهنگ‌تر با افق مخاطب نخستین قرآن ارائه می‌دهد. بر اساس این، «بحر» و «یمّ» در بسیاری از مواضع قرآنی، کلیدواژه‌هایی با دلالت تاریخی و جغرافیایی مشخص هستند و توجه به زمینه‌های مکانی ـ تاریخی می‌تواند درک دقیق‌تری از بستر روایی آیات فراهم سازد و افق تازه‌ای در مطالعات تفسیری بگشاید.