واکاوی مدل ارزیابی شهر اسلامی با رویکردی بر قرآن کریم (نمونه مورد ارزیابی: شهر ایلام)

نوع مقاله: علمی-تخصصی

10.22080/qhs.2014.1510

چکیده

هر چند واژه­ی شهر و شهرنشینی، تاریخی به درازای عمر بشر دارد، اما هیچ شهری در گذر زمان توان ماندگاری را نداشته، مگر این­که دارای هویت فرهنگی مشخص بوده باشد. دین اسلام با توجه به صبغه­ی فرهنگی برجسته­ای که دارد؛ از همان آغاز تأثیرگذاری خویش، هویت­یابی اسلامی را بر پایه مؤلفه­های اجتماعی به ویژه مؤلفه­های شهری آغاز نمود.
در این پژوهش ابتدا با روش کتابخانه­ای - اسنادی، مبانی نظری پژوهش استخراخ گردید که شامل هشت شاخص مهم شهراسلامی است. سپس با نگاهی همه جانبه، شاخص­ها را با منطق درون دینی مورد تحلیل قرار گرفتند. با توجه به اینکه این پژوهش، شهر ایلام را به عنوان مدل ارزیابی اسلامی در نظر گرفته به همین جهت با روش میدانی و با استفاده از نظر سنجی از دانشجویان کارشناسی ارشد بومی و غیر بومی دانشگاه ایلام، میزان وزن هر شاخص را به دست آورد. نتایجی که از پرسش نامه­ها به دست آمد حاکی از این بود که هیچ­کدام از شاخص­ها از نظر دانشجویان         بی اهمیت نبودند؛ اما با این وجود تأکید بیش­تر دانشجویان معطوف به روح معنوی حاکم بر شهر ایلام بود و از منظر ایشان شهر ایلام از لحاظ شاخص­های نامشهود و معنوی امتیاز بیش­تری به نسبت ظاهر اسلامی و زیبایی و بهداشت سطح شهر کسب نموده است.

کلیدواژه‌ها


مقدمه

شهر پایگاه اصلی تمدن انسانی و تبلور ذهنی و تکنولوژی بشر است (سیف الدینی، 1378: 75). اندیشه­های شهرسازی نیز قدمتی به طول تاریخ بشری دارد. شهرها بیانگر و جلوه­گاه باور و شیوه­ی تربیت مردم و نتیجه­ی نگرش آن­ها به همه­ی هستی هستند (داوری اردکانی، 1382: 25).

آگاهی از بحران هویتی موجود در شهرها، کلان شهرها و به خصوص بحران­هایی که در شهرهای اسلامی به دلیل تقلید محض از اندیشه­های غربی و نامتناسب با فرهنگ اسلامی به وجود آمده است؛ سبب رویکرد دوباره به متون اصیل اسلامی و واکاوی اندیشه­های اصیل اسلام گشته است. از آن­جا که قرآن کریم به عنوان قانون اساسی دین اسلام و نیز بهترین نسخه شفابخش آلام روحی و جسمی انسان­ها در بر گیرنده­ی تمامی نیازهای دنیوی، اخروی، فردی و اجتماعی انسان­ها می­باشد، نسبت به مقوله ی شهر، نیز توجه ویژه­ای داشته است. در آیات بسیاری به این مسئله مهم پرداخته شده است، تا جایی که خداوند متعال از بین تمام پدیده­ها به شهر قسم می­خورد، طبق آیه­ی شریفه:    «لَا أُقْسِمُ بهَِاذَا الْبَلَد وَ أَنتَ حِلُّ بهَِاذَا الْبَلَد»  (البلد/2-1) «سوگند به این شهر، و حال آن که تو در این شهر جاى دارى‏.» مراد از شهر در این آیات، شهر مکه معظم است. شهر مکه به عنوان الگوی شهر اسلامی و به عنوان ام‌القری اسلام نامیده شده است (طباطبائی، ج20 ، 1374: 485).

معیار تمدن و شهرنشینی در قرآن کریم، داشتن فرهنگ دینی، خداشناسی و ارتباط با خدا می‎باشد. به همین دلیل قرآن هر شهرنشینی و رشد تکامل در امور مادی و علمی را تمدن ندانسته و مرکز کار و فعالیت آنها را مدینه نمی‎شناسد؛ بلکه مجتمع­هایی را متمدن دانسته که در مسیر اهداف الهی بوده و از نظر اصطلاح قرآنی افرادی صالح ساکن آن باشند، که در این صورت  محل اجتماع و فعالیت­شان را شهر میداند. در نتیجه آن تمدنی را پیشرفته‎تر دانسته که مسیر حرکت اجتماعی و فردی آن با برنامه ی انبیاء الهی موافق‎تر و همراه‎تر باشدi.

شهرهای عهد اسلامی شاخص­ها و مؤلفه­های داشته که از ابعاد و زوایایی گوناگون قابل بررسی و مطالعه می­باشد. بررسی شاخص­های شهر در بطن اندیشه­های اسلامی و کنکاش در آیات شریفه ی قرآن کریم برای دست یافتن به اندیشه­های پویا قابل استفاده در شهرهای اسلامی در دوران معاصر امری ضروری به نظر می­رسد.  در ایران علی رغم بحث­های مختلفی که در باب هویت اسلامی و اندیشه­های اسلامی مخصوصاً در بعد از انقلاب مطرح گشته است؛ هنوز مطالعات کاربردی برای دست­یابی به  مدلی وجود ندارد که بتوان شهرهای اسلامی با آن سنجیده شود. به همین خاطر فرهنگ شهرسازی و شهرنشینی ما با وجود پیشینه و اصولی که شارع مقدش در این رابطه بیان کرده است، از شهرها و فرهنگ غربی تأثیر می­پذیرد که با اصول و عقاید دینی مسلمانان هم­خوانی ندارد.

این درحالی است که، شهر در منابع اصیل اسلامی جایگاه بسیار بلندی قرار گرفته که در قاموس هیچ اندیشه و مکتبی با این عظمت از آن یاد نشده است. از طرف دیگر، اندیشمندان اسلامی همواره برای رسیدن به جامعه­ای ایده­آل و شهر اسلامی تلاش کرده­اند که  در آن به خواسته­های مادی و معنوی برسند. دست­یابی به شهری که بستر رشد کمالات انسانی را فراهم کند، نیازمند اندیشه­هایی بوده است، تا با شناخت ابعاد وجودی نیازهای واقعی انسان، به تجلی آن در پیدایش تمدن­های بشری بینجامد. نکته­ای که شهرسازان نباید از آن عدول کنند، ترسیم اندیشه­های هنر اسلامی در بهره­گیری از جهان هستی برای تعالی انسان­هاست. ترویج صحیح این اندیشه، سبب تجلی و ظهور شهرهای برگرفته از تمدن اسلامی خواهد شد. ارائه مدل ارزیابی شهر اسلامی از منظر اصیل­ترین و معتبرترین منبع اسلام که همان قرآن کریم است؛ به طراحان و برنامه­ریزان شهری کمک می­کند تا تصمیمات جدی در حیطه ی مباحث شهری و پرداختن  به مسائل و مشکلات شهری اتخاذ نمایند.

این مقاله در پی دست­یابی به این حقیقت مهم است که عقاید دینی و آموزه­های اسلامی تا چه اندازه بر ساختار، سبک معماری، اداره، ظاهر شهر و هویت آن تأثیر می­گذارد؟ شهر اسلامی در میان شهر­ها و جوامع دیگر حائز چه شاخص­ها و ویژگی­های بارزی می­شود که آن را از سایر شهر­ها و ملل دیگر متمایز می­کند؟ در نهایت برای سنجش شاخص­های اسلامی آنها را روی شهر ایلام به عنوان نمونه مورد ارزیابی قرار گرفته می­شود. در این نظر سنجی بومیان و غیر بومیان این شهر شرکت داشته­اند تا نظرات بدون هیچ گونه اغراض و تعصب باشد و از جهت دیگر نیز مقایسه ای بین نظرات این دو گروه صورت بگیرد.

 

مواد و روش­ها

شاخص­های بارز شهر اسلامی با تکیه بر روش کتابخانه­ای-اسنادی از قرآن کریم و منابع اصیل اسلامی استخراج گردید. سپس از شاخص­های مذکور، پرسش­نامه ای طراحی شد. جامعه­ی آماری شامل100نفر (50 نفر دانشجویان بومی و50 نفر دانشجویان غیر بومی ایلام) و قلمرو آن از دانشجویان مقطع ارشد در تمامی گرایش­های دانشگاه ایلام انتخاب گردید. در ادامه وزن شاخص­ها با استفاده از نظرسنجی جامعه آماری به دست آمد. میانگین با اختصاص وزن 50 درصدی به نظرات دانشجویان بومی و وزن 50 درصدی دانشجویان غیر بومیان انجام گرفته در نهایت وزن هر شاخص با استفاده از روش ساده وزنی امتیازبندی گردید.

 

پیشینه نظری تحقیق

بررسی پیشینه­ی تحقیق از طریق مدارک و مستندات، مقالات علمی و سایت­های اطلاع‌رسانی، نشان داد درباره­ی شهر اسلامی تحقیقات زیادی صورت گرفته که هر کدام از جنبه­ی خاصی به موضوع نگاه کرده‌اند. و بیش­تر به مبانی نظری و تئوری شهر اسلامی پرداخته شده که در جدول زیر چند نمونه از آن­ها آورده شده­اند:

 

جدول 1- پیشینه نظری تحقیق

ردیف

عنوان پژوهش

فصلنامه

پژوهشگر

سال چاپ

نتیجه

1

عوامل شکل دهنده شهرهای اسلامی تاریخی مسلمانان

مطالعات شهر ایرانی اسلامی

هوشمند علیزاده کیومرث حسی

1392

این مقاله آشکار ساخته است که ساختار شهر اسلامی ـ تاریخی عمدتاً وابسته به مکان است و اصول طراحی آن از طریق نظم طبیعت به عنوان بستر اولیه فرمدهی و اعتقادهای فرهنگی ـ مذهبی و اصول اجتماعی مورد کنکاش قرار گرفته است. این بدان معنی است که رویکرد اجتماعی ـ مکانی در بررسی شهرهای اسلامی ـ تاریخی قابل توجه است.

2

شخصیت شناسی شهر اسلامی

مطالعات شهر ایرانی اسلامی

زهرا خدایی

علی اکبر تقوایی

1390

نتیجه این پژوهش گویایی آن است که اصطلاح شهر اسلامی بیانگر هویت ویژه فرهنگی، اجتماعی و تاریخی خاص ساکنان آن است. فضای کالبدیِ بیشتر شهرهای اسلامی متأثر از ویژگی های سرزمینی و جغرافیایی آن است که وجود روح مشترک و منتج از مکتب الهی را در آنها تایید میکند.

3

مفهوم اجتماعی شهر از منظر متون و تعالیم اسلامی

برنامه ریزی منطقه­ای

رسول فرجام

هادی سلیمانی مقدم

اسماعیل چاوشی

1390

این پژوهش به این نتیجه رسیده است که اسلام بیش از آنکه به کالبد شهر بپردازد، روح و شرایط زندگی در یک اجتماع انسانی را مدنظر قرار می­دهد؛یعنی بیش از آنکه به دنبال ارائه ساخت کالبدی مشخصی از شهر باشد بیشتر به دنبال مفهوم خاصی از شهرنشینی می‌باشد. مفهومی که عوامل ذیل یعنی؛ امنیت فراگیر در تمامی زوایای زیست در یک شهر، آزادی بیان و عقیده، تجلی تعالیم و ارزشهای والای اسلامی در ساخت کالبدی شهر، پایداری و تعامل با محیط زیست، تجارت پاک و سالم و فقدان دروغ و گناه در شهر اسلامی، شامل می­شود.

 

مفهوم شناسی

شهر اسلامی

رواج عنوان «شهر اسلامی» و اطلاق آن به شهرهای مسلمانان (به ویژه، «شهر اسلامی» نامیده شدن شهرهای تاریخی ممالک اسلامی یا شهرهای مسلمان­نشین)، با این فرض که این شهرها از نظر کالبدی، جلوه­گاه تجلی خاصی از اصول و ارزش­های اسلامی بوده و از شهرهای سایر تمدن­ها و فرهنگ­ها متمایز می­باشند از قرن نوزدهم میلادی و توسط مستشرقان آغاز شد. از آن دوران به بعد «شهر اسلامی» به شهرهای ساخته شده توسط مسلمانان و محل زندگی آنان اطلاق می­شد که به مرور در نوشته­ها و آثار مربوط به تتبعات شهری سکونت­گاه­های مسلمانان، با تکیه بر این موضوع که با توجه به حریم فیزیکی و یا ذهنی خاص خود تجلی جامعه فرهنگی متمایز از سایر تمدن­ها هستند، در ادبیات غرب تثبیت شد (نقی­زاده، 1390: 15).

در تعریف دیگری آمده است؛ شهر اسلامی، مکانی است که در آن احکام اسلامی جاری بوده و بر اساس فرهنگ اسلامی ساخته شده باشد. در الگوی شهر اسلامی عامل مسلط دین اسلام است و به طور حتم تمام شاخص­ها و عناصر زندگی اجتماعی و کالبدی شهر بر اساس این نظام هویت می­یابد (ایازی، 1378: 102). به عبارت دیگر، شهر اسلامی، شهری است که بر اساس مبانی و آموزه­های مطابقی، تضمنی یا التزامی قرآن و روایات صحیح بنا شده باشد (شکرانی، 1378: 236).

آیت الله خامنه­ای مد ظله العالی در عبارتی رسا، شهر مطلوب، آرمانی و شاخص‌های اساسی آن را چنین ترسیم می‌کنند: «بنابراین شهری می‏تواند هدف یک ملت زنده، بیدار، باهوش قرار بگیرد؛ یعنی آن تصویر آرمانی یک شهر برای یک‏ چنین ملتی، آن شهری است که در او معنویت باشد، عدالت باشد، عزت و قدرت باشد، ثروت و رفاه باشد. اگر بخواهیم این مجموعه با هم باشد، بدون معنویت ممکن نیست، بدون آرمان معنوی ممکن نیست، بدون اخلاق ممکن نیست، بدون در نظر گرفتن خدا ممکن نیست، بدون مجاهدت فی‏سبیل‏اللَّه ممکن نیست.» (بیانات رهبری در دیدار پاسداران به مناسبت روز پاسدار 17/7/1381).

کلمات مرتبط با شهر که درآیات قرآن کریم آمده­اند عبارتند از: 

واژه­ی قریه و مشتقات آن 57 مرتبه، «المدینه» و «المدائن» 17بار ظاهراً از آن جهت به شهر مدینه گفته می­شود که مردم در آن اقامت دارند (قرشی،  ج6، 1371 :244)، «بلد که به چهار صورت (بلد، بلده، بلدا و البلاد) در مجموع 19بار، » مکانى است خط کشى شده، محدود و انس و الفت دهنده ساکنان آنجا که اقامت و سکنى دادن آنها در آنجاست (راغب اصفهانی، 1412: 763)، کلمات « دار»، «دارکم» و «دارهم» در مجموع 32 بار در قرآن کریم بیان شده است. به این اعتبار به شهر« دار» گفته می­شود که اطراف و دور تا دورش دیوار و حصار کشیده شده باشد (ابن منظور، ج4، 1414: 296). و جمعش به صورت «الدیار»، «دیارکم»، «دیارنا» و «دیارهم» در مجموع 16 بار آمده است.

 

نمودار 1- تعداد تکرار کلمه شهر در قرآن کریم

 

بر این اساس با تدبر در معانی کلمات، مشخص می­گردد؛ در الگوی مبانی دینی اسلام، کلمه شهر از قوانین مدون شریعت اخذ شده است. شهر اسلامی، شهری است که در آن احکام و قوانین الهی حاکم بوده، نه احکام و قوانین مجعول بشری. دین اسلام توصیه­هایی در باب حقوق، معیشت، معاملات، جزاء، روابط اجتماعی، اخلاقی و معماری دارد و شهری که بر اساس این ارزش­ها و   توصیه­ها شکل می­گیرد، شهر مطلوب الهی نامیده می­شود.

 

مبانی نظری

شهرسازی مشتمل بر مبانی نظری و تئوری­های مرتبط به اصول و ارزش­های است که باید در طراحی، برنامه­ریزی و ایجاد محیط زندگی مسلمانان رعایت شود و بر روابط انسان با محیط (طبیعی و مصنوع) و با سایر همنوعان خویش (جامعه) حاکم باشند. این اصول و ارزش­ها از تعالیم اسلامی استخراج گردیده­اند.

بر این اساس در بخش مبانی نظری پژوهش، با هدف دستیابی به مدل ارزیابی شهر اسلامی با استفاده از منابع اصیل اسلامی شاخص­های ارزیابی را استخراج و به تحلیل و بررسی آن­ها پرداخته می­شود؛ زیرا شهر اسلامی با توجه به آموزه­های قرآن کریم و احادیث اهل بیت(ع) حائز یکسری شاخص­ها و ویژگی­های است که آن را از سایر شهر­ها و جوامع دیگر متمایز می­کند. شاخص‌هایی که در جوامع کنونی مورد توجه همگان و منطبق بر فطرت همه­ی شهروندانش بوده و این شاخص­ها تشکیل دهنده­ی هویت شهر و شهروندانش می­باشد. در این قسمت از مقاله به بررسی بارزترین این شاخص­ها پرداخته می­شود:

 

 

1: شهردار مقبول و محبوب

مفهوم شهردار (مدیریت) شهر در تعاریف کل­نگر از مفهوم صرف اداره امور شهر فراتر می­رود و با ساختارهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی پیوند می­یابد. و نقش فعال­تری در توسعه شهر پیدا     می­کند. در این نگرش؛ مدیریت شهری مسئولیتی استراتژیک تلقی می‌شود که ضرورتاً با نتایج وپیامدهای عملیاتی نیز همراه است و به همین دلیل تعامل آن با حوزه­های قدرت، سیاست، اجتماع و اقتصاد شهری نیز اجتناب ناپذیر است. مهم­ترین هدف مدیریت شهری را می­توان در ارتقای شرایط کار و زندگی جمعیت ساکن در قالب اقشار و گروه­های مختلف اجتماعی، اقتصادی و حفاظت از حقوق شهروندان، تشویق به توسعه اقتصادی و اجتماعی پایدار و حفاظت از محیط کالبدی دانست (سعیدنیا، 1379: 46).

در قرآن کریم مدیریت شهری اهمیت ویژه­ای دارد، تا جایی­که زمانی حضرت موسی(ع) شهر را برای مدت زمانی ترک کرد خداوند برای ایشان جانشینی در شهر قرار داد؛ تا مردم را سازماندهی و از فساد آنان جلوگیری نماید. به استناد این آیه شریفه: «وَ وَاعَدْنَا مُوسىَ‏ ثَلَاثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً  وَ قَالَ مُوسىَ‏ لِأَخِیهِ هَرُونَ اخْلُفْنىِ فىِ قَوْمِى وَ أَصْلِحْ وَ لَا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِین‏» (اعراف/142) «و با موسى، سى شب وعده گذاشتیم و آن را با دَه شب دیگر تمام کردیم. تا آنکه وقت معینِ پروردگارش در چهل شب به سر آمد. و موسى [هنگام رفتن به کوه طور] به برادرش هارون گفت: در میان قوم من جانشینم باش، و [کار آنان را] اصلاح کن، و راه فسادگران را پیروى مکن.»

اما باید متذکر شد؛ قرآن کریم هرکسی را به عنوان مدیر شهر معرفی نمی­کند؛ بلکه دانش و آگاهی مدیران و شهرداران شهری نسبت به قوانین و مقررات اسلامی به­ویژه در بعد مدیریت امور مردم وهمچنین آگاهی و دانایی به وظایف محوله در شهر را اولین شرط لازم و ضروری شهردار شهر اسلامی بر شمرده است. به استناد این آیه شریفه: «قَالَ اجْعَلْنىِ عَلىَ‏ خَزَائنِ الْأَرْضِ  إِنىّ‏ِ حَفِیظٌ عَلِیم» (یوسف/55)« [یوسف‏] گفت: «مرا بر خزانه‏هاى این سرزمین بگمار، که من نگهبانى دانا هستم.» در تفسیر این آیه آمده است: تعبیر «إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیم» دلیل بر اهمیت مدیریت در کنار امانت است، و نشان مى‏دهد که پاکى و امانت به تنهایى براى پذیرش یک پست حساس اجتماعى کافى نیست؛ بلکه علاوه بر آن آگاهى و تخصص و مدیریت نیز لازم می باشد، چرا که" علیم" را در کنار" حفیظ" قرار داده است (فیضی دکنی، ج3، 1417: 128).

با کنکاش در آیات قرآن کریم برای مدیریت شهر اسلامی توصیه­ها و روش­­های پیشنهاد شده است؛ از جمله این­که؛ اداره­ی امور شهر با مشارکت مؤمنان، خردمندان و نخبگان جامعه­ی اسلامی صورت گیرد. همان­گونه که خداوند متعال به پیامبر(ص) دستور داده است، پس از فرمان عفو عمومی برای زنده کردن شخصیت آن­ها و تجدید حیات فکری و روحی مسلمانان با آنان مشورت نماید و رأی و نظر آنان را بخواهد طبق این آیه شریفه: «وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شَاوِرْهُمْ فىِ الْأَمْر» (آل عمران/159) «و برایشان آمرزش بخواه، و در کار [ها] با آنان مشورت کن‏.» از دیگر ابتکارات مدیریت شهری در قرآن کریم، پیوند لایه­های مختلف اجتماعی و طبقات مختلف در شهر اسلامی است. پیوندی همگانی بر مبنای نفی انگیزه­های قومی و قبیله­ای و بر مبنا و محوریت حق و هم­کاری اجتماعی شهری شکل گرفت که به فرموده خداوند متعال: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُواْ بَینْ‏َ أَخَوَیْکم‏» (حجرات/10) «در حقیقت مؤمنان با هم برادرند، پس میان برادرانتان را سازش دهید.»  علامه طباطبائی در تفسیر این آیه چنین آورده است: همان اندازه که براى ایجاد صلح در میان دو برادر نسبى تلاش و کوشش مى‏کنید باید در میان مؤمنان متخاصم نیز براى برقرارى صلح به طور جدى و قاطع وارد عمل شوید (طباطبائی، ج22 ، 1374 :169).

بنابراین مشخص گردید؛ مدیریت شهری در قرآن کریم مفهومی بسیار فراتر از مفاهیم مادی صرف را شامل می­گردد و بر مدیریت بهینه کلیه علل و عوامل مادی و معنوی فعالیت شهری در راستای رسیدن به ایده­آل­های مادی و معنوی ساکنان آن دلالت می‌کند.

2: امنیت عمومی

نگاهی به تاریخ اسلام اهمیت وجود امنیت فردی و اجتماعی را در ابعاد گوناگون بیان می‌کند. از جمله: امنیت در برابر اشرار و امنیت داخلی (امنیت اقلیت­های مذهبی)، امنیت در برابر ایجاد وحشت و حمله، ‌امنیت شخصی (آزادی، امنیت در امر به معروف و نهی از منکر)، امنیت مسافر و امنیت عرفی و معنوی که هریک بر کالبد و روح شهرهای دوران اسلامی تأثیر مشخص داشته است.

امنیت آن­قدر اهمیت دارد که حضرت ابراهیم(ع) قبل از هر چیزی از خدا برای مکه طلب «امنیت» می­کند. به­طوری­که این درخواست حضرت ابراهیم(ع) دو مرتبه در قرآن کریم آمده است: «وَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبّ‏ِ اجْعَلْ هَاذَا الْبَلَدَ ءَامِنًا» (بقره/126؛ ابراهیم/35) «و [یاد کن‏] هنگامى را که ابراهیم گفت: پروردگارا، این شهر را ایمن گردان‏»آیت الله مکارم شیرازی در این­باره فرموده­اند: این آیه نشان دهنده­ی اهمیت امنیت است؛ زیرا وی نخست تقاضای امنیت و سپس درخواست مواهب اقتصادی می‌کند و این خود اشاره ای است به این حقیقت که تا امنیت در شهر یا کشور حکمفرما نباشد، فراهم کردن یک اقتصاد سالم ممکن نیست (مکارم شیرازی، ج10،1374 :336).

مسئله قابل توجه این است که خداوند متعال نیز به هنگام قسم یاد کردن به شهر (مکه) آن را به صفت امین یاد می­کند: «وَ هَذَا الْبَلَدِ الْأَمِین‏»( تین/3) «و سوگند به این شهر ایمن و ایمنى‏بخش- یعنى مکه»  الگوی شهر­های اسلامی، شهر مقدس مکه می‌باشد. این شهر در اسلام اهمیت فوق العاده‏اى دارد، از حیوانات و درختان و پرندگان او، تا چه رسد به انسان­ها، از امنیت خاصى باید در آنجا برخوردار باشند و کسى در آنجا حق تعرض به دیگرى را ندارد (حسینی شیرازی، ج3، 1424: 134).

از منظر روایات، امنیّت شهری ، یکى از بزرگترین و گواراترین نعمت‏هاى الهى است که همه مردم به آن نیاز دارند و بدون آن، شادى در زندگى بى‏مفهوم است. زندگى براى مردمى که امنیّت ندارند، لذّت­بخش نیست و معیار ارزش شهر، میزان برخوردارى آن از امنیّت است، تا جایی که از امام على (ع) روایت شده :« بدترین جا برای سکونت جایی است که ساکنان در آن امنیت نداشته باشند.» (تمیمی آمدی،1366: 447)

به این ترتیب امنیت از نیازهای نخست و خواسته­های به حق شهر اسلامی به حساب می­آید؛ چرا که در سایه­ امنیت، شکوفایی استعدادها و خلاقیت­ها و رشد و بالندگی تمدن­ها محقق می­شود و در فقدان آن نیز تمدن­ها به زوال می­گرایند؛ زیرا اگر شهری امن نباشد، هر چند تمام نعمت­های دنیا در آن جمع شده باشد، ولی باز زمانی­ که فاقد نعمت امنیت است همه نعمت­ها را از دست خواهد داد.

3: زیبا سازی فضایی عمومی

یکی از مفاهیمی که در قرآن، آیات فراوانی بدان اختصاص یافته، مفهوم زیبایی است. بدیهی است برای کسب بینش دقیق ابتدا باید تعریف و حدود آن را تعیین نمود «زیبا»  در لغت از مصدر زیبیدن دارای معانی؛ چون شایسته، نیکو، جمیل و خوش نما است، و زیبایی نیز یعنی حالت و کیفیت زیبا که عبارت است از: نظم و هماهنگی که همراه عظمت و پاکی در شیء وجود دارد و عقل و تخیل و تمایلات عالی انسان را به تحسین وا دارد و لذّت و انبساط پدید آورد (معین،1360، ذیل واژه زیبا). علامه محمدتقی جعفری (ره) با ذکر این نکته که با دقت در یک اثر زیبای خلقت، در عین آن که حس زیبا جویی انسان اشباع می­شود؛ به دریافت کمال نیز نایل می­گردد، زیبایی را چنین تعریف می­کند: نمود یا پرده­ای نگارین و شفاف که روی کمال کشیده شده است. بنابراین تعریف، زیبایی آن است که انسان را، ضمن رفع حس زیبایی جو